ประมวลปัญหาและเฉลยบาลีไวยากรณ์ (สมาส-ตัทธิต)

ประมวลปัญหาและเฉลยบาลีไวยากรณ์

(สมาส)

๑.  ศัพท์เช่นไร  เรียกว่าศัพท์สมาส   และสมาสเป็นประโยชน์แก่บาลีภาษาอย่างไร ?

ตอบ ศัพท์ตั้งแต่  ๒ ศัพท์ขึ้นไป ย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน เช่น อุจฺโจ+รุกฺโข  ย่อเป็น อุจฺจรุกฺโข เป็นต้น เรียกว่า  สมาส, มีประโยชน์คือ  ทำถ้อยคำให้สละสลวย  พูดน้อยแต่จุเนื้อความได้มาก เป็นประโยชน์ในการแต่งฉันท์กาพย์กลอน  สมาสเปรียบเหมือนเครื่องอัด  เครื่องรีดผ้า  ทำให้ผ้าเรียบร้อยน่านุ่งห่ม  ฉะนั้น  ฯ

๒.  สมาส  ว่าโดยกิจ  มีกี่อย่าง  อะไรบ้าง ?

ตอบมีอย่าง คือ  ลุตตสมาส  อลุตตสมาส  ฯ

๓.  สมาสที่เป็นต้นเค้า มีเท่าไร   อะไรบ้าง ?

ตอบ มี ๖ คือ  กัมมธารยะทิคุ ๑  ตัปปุริสะ  ๑  ทวันทวะ ๑  อัพยยีภาวะ ๑  พหุพพิหิ ๑  ฯ

๔.  กัมมธารยสมาส  มีกี่อย่าง   อะไรบ้าง  ?

ตอบ  มีอย่าง คือ วิเสสนบุพพบท  วิเสสนุตตรบท  วิเสสโนภยบท  วิเสสโนปมบท  สัมภาวนบุพพบท

อวธารณบุพพบท  ฯ

๕.  วิเสสนุตตรบท  กับ  วิเสสโนภยบท ต่างกันอย่างไร

ตอบ  วิเสสนุตตรบท มีบทวิเสสนะอยู่หลัง  บทประธานอยู่หน้า  เช่น  สตฺตวิเสโลส่วนวิเสสโนภยบท  มีบททั้งเป็นวิเสสนะ  คือ เป็นคุณนาม มีบทอื่นเป็นประธาน  เช่น  สีตสมฏฺ  [ าน  ที่ ]   ทั้งเย็น  ทั้งเกลี้ยง

๖.  สมาสเช่นไร  เรียกว่า ทิคุสมาส   แบ่งเป็นกี่อย่าง    อะไรบ้าง ?

ตอบ  สมาสที่มีสังขยาอยู่หน้า  ตัวประธานอยู่หลัง  เรียกว่า ทิคุสมาส  แบ่งเป็น ๒ คือ  สมาหารอสมาหาร ๑  ฯ

๗. ทิคุสมาส  ต่างจาก  กัมมธารยสมาส อย่างไรบ้าง ?

ตอบ  ทิคุสมาส  มีบทหน้าเป็นสังขยา  และมีจำกัดรูปศัพท์  คือ สมาหาร ต้องเป็นรูป  เอกวจนะ  นปุงสกลิงค์  เช่น       ติโลก,   อสมาหาร ต้องเป็นรูปตามความน้อยหรือมาก เช่น  เอกปุคฺคโล  ปญฺจพลานิ  เป็นต้น และเป็นสมาสนามล้วน, ส่วนกัมมธารยสมาส ไม่มีปกติสังขยาที่เป็นคุณนามนำหน้า ไม่มีข้อบังคับให้เป็นรูป  เอกวจนะ  นปุงสกลิงค์และเป็นได้ทั้งนามทั้งคุณ  ต่างกันดังนี้

๘.  ตัปปุริสสมาส  ได้แก่สมาสเช่นไร   แบ่งเป็นที่อย่าง   อะไรบ้าง ?

ตอบ ได้แก่สมาสที่ท่านย่อศัพท์ข้างหน้า ซึ่งประกอบด้วยวิภัตติต่างมี อ เป็นต้น  เข้ากับบทข้างหลัง ชื่อตัปปุริสสมาส แบ่งเป็น ๖  ตามชื่อวิภัตติ คือ ทุติยาตัปปุริสะ  ตติยาตัปปุริสะ   จตุตถีตัปปุริสะ  ปัญจมีตัปปุริสะ  ฉัฏฐีตัปปุริสะ  สัตตมีตัปปุริสะ

๙.  ตัปปุริสสมาส  ต่างจากกัมมธารยสมาสอย่างไร ?

ตอบ  ตัปปุริสสมาส มีวิภัตติและวจนะไม่เสมอกัน  คือบทหน้าประกอบวิภัตติตามชื่อสมาส และเป็นเอกวจนะหรือพหุวจนะได้ส่วนกัมมธารยสมาส  มีวิภัตติและวจนะเสมอกัน  บทหนึ่งเป็นประธานบทหนึ่งเป็นวิเสสนะ หรือเป็น          วิเสสนะทั้งบท

๑๐สมาสที่มี  น  ปฏิเสธ  ได้แก่สมาสอะไรบ้าง   มีลักษณะต่างกันอย่างไร ?

ตอบ  ได้แก่ อุภยตัปปุริสะ หรือ  กัมมธารยะมี  น เป็นบทหน้า  และนบุพพบท  พหุพพิหิมีลักษณะต่างกัน  คือ  อุภยตัปปุริสะ ปฏิเสธนาม เช่น  อพฺราหฺมโณ [ อย ชโน  ชนนี้มิใช่พราหมณ์ส่วน  นบุพพบท พหุพพิหิ  ปฏิเสธคุณ  เช่นอปุตฺตโก [  ชโน  ชน ]   หาบุตรมิได้  หรือไม่มีบุตร  เป็นต้น  ฯ

๑๑สมาสเช่นไร  เรียกว่า  ทวันทวสมาส   แบ่งเป็นกี่อย่าง   อะไรบ้าง  ? 

ตอบ  สมาสที่มีศัพท์นามนามตั้งแต่  ๒ ศัพท์ขึ้นไป  ย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน  เรียกว่า  ทวันทวสมาส,  แบ่งเป็น ๒ คือ สมาหาร และอสมาหาร  ฯ

๑๒ทวันทวสมาส  ต่างจากทิคุสมาสอย่างไร ?

ตอบ  ต่างกันดังนี้  ทวันทวะ  นิยมศัพท์นามนามล้วน ไม่มีบทวิเสสนะ  และมีหลายศัพท์ได้  ไม่มีจำกัด, ส่วน ทิคุสมาส  มีสังขยาคุณนามนำหน้า สมาสหนึ่งมีจำกัดเพียง  ๒ ศัพท์ ศัพท์หน้าเป็นวิเสสนะ  ศัพท์หลังเป็นตัวประธาน  จะประกอบหลายศัพท์ อย่างทวันทวะไม่ได้  ส่วนบทปลง  นิยมลิงค์และวจนะเช่นเดียวกับทวันทวะ  ฯ

๑๓สมาสที่เรียกว่า   อัพยยีภาวสมาส  นั้น  มีอะไรเป็นเครื่องกำหนด ?

ตอบ  มีอุปสัคและนิบาตนำหน้า  เป็นเครื่องกำหนดให้ทราบว่าเป็นอัพยยีภาวสมาส  เช่น  อุปนคร  ใกล้เมือง เป็นต้น  ฯ

๑๔อัพยยีภาวสมาส  แบ่งเป็นเท่าไร  และ มีข้อบังคับอย่างไรบ้าง ?

ตอบ  แบ่งเป็น  ๒ คือ  อุปสัคคบุพพกะนิปาตบุพพกะมี ข้อบังคับดังนี้ คือ  มีบทหน้าเป็นประธาน  และเป็นอุปสัคหรือนิบาตบทปลงต้องเป็น นปุงสกลิงค์  เอกวจนะ จะเป็นลิงค์และวจนะอื่นไม่ได้  ฯ

๑๕.  อัพยยีภาวสมาส  ต่างกับตัปปุริสสมาสอย่างไร

ตอบ ตัปปุริสสมาส  มีบทหลังเป็นประธาน ไม่นิยมลิงค์และวจนะอัพยยีภาวสมาส  มีบทหน้าเป็นประธานและเป็นอุปสัคหรือนิบาต  บทหลังเป็นนปุงสกลิงค์ เอกวจนะยถาวุฑฺฒ  เป็นอัพยยีภาวสมาส  เพราะมีนิบาตอยู่หน้า และบทหลังเป็นนปุงสกลิงค์ เอกวจนะแม้บทหน้าไม่ได้เป็นประธาน  ก็ไม่เป็นข้อสำคัญที่จะทำลายความเป็นอัพยยีภาวะได้, เมื่อแปลโดยความว่า ตามแก่  จะพึงเห็นชัดว่า เป็นอัพยยีภาวะแท้อนุเถโร  เป็นกัมมธารยสมาสไม่ใช่อัพยยีภาวะ

เพราะบทหลังผิดลักษณะด้วย  ฯ

๑๖สมาสเช่นไร  เรียกว่า  พหุพพิหิสมาส   แบ่งเป็นกี่อย่าง  อะไรบ้าง ?

ตอบ  สมาสที่มีบทอื่นเป็นประธาน  เรียกว่า  พหุพพิหิสมาส  แบ่งเป็น ๖  ตามวิภัตติ  คือ  ทุติยาพหุพพิหิ  ตติยาพหุพพิหิ  จตุตถีพหุพิหิ ปัญจมีพหุพพิหิ  ฉัฏฐีพหุพพิหิ  สัตตมีพหุพพิหิ  ฯ

(ตัทธิต)

๑.  ศัพท์เช่นไรเรียกว่า  ศัพท์ตัทธิต

ตอบ  ศัพท์ที่ประกอบด้วยปัจจัยหมู่หนึ่ง สำหรับใช้แทนศัพท์  เพื่อทอนศัพท์ให้สั้นเข้า  เช่น ศัพท์ศัพท์ คงไว้ศัพท์หนึ่ง อีกศัพท์หนึ่งใช้ปัจจัยแทน  เมื่อใช้ปัจจัยแทนแล้ว ก็ลบเสียได้ เช่น  สฺยาเม+ชาโต แปลว่า  เกิดในสยามคงไว้แต่ สฺยาม  ลบ ชาต เสีย ลง ณิก  ปัจจัย  แทน  สำเร็จรูปเป็น  สฺยามิโก  ก็แปลได้ความอย่างเดียวกัน  เรียกว่า ตัทธิต  ฯ

๒.  ตัทธิต  โดยย่อมีเท่าไร  โดยพิสดารมีเท่าไร   อะไรบ้าง ?

ตอบ  โดยย่อมี ๓ คือ  สามัญญตัทธิต  ภาวตัทธิต  อัพยตัทธิต. โดยพิสดารมี ๑๕ คือ สามัญญตัทธิต  ท่านแบ่งเป็น ๑๓ คือ โคตตตัทธิต ตรตยาทิตัทธิต  ราคาทิตัทธิต  ชาตาทิตัทธิต  สมุหตัทธิต ฐานตัทธิต  พหุลตัทธิต  เสฏฐตัทธิต  ตทัสสัตถิตัทธิต   ปกติตัทธิต สังขยาตัทธิต  ปุณณตัทธิต  วิภาคตัทธิต. แต่ในคัมภีร์ศัพทศาสตร์ทั้งหลาย  ท่านแบ่งเป็น ๑๕  คือเติม อุปมาตัทธิต  และนิสสิตตัทธิต เข้าด้วย

๓.  โคตตตัทธิตนี้ มีปัจจัยกี่ตัว   อะไรบ้าง ?

ตอบ  มี ๘ ตัว  คือ ณ  ณายน ณาน  เณยฺย  ณิ  ณิก  ณว  เณร  ฯ

๔.  ตรัตยาทิตัทธิตนี้ มีปัจจัยกี่ตัว  ได้แก่อะไร ?

ตอบ  มี ๑ ตัว  คือ  ณิก  ปัจจัย

๕.  ตัทธิตนี้ เพราะเหตุไร  จึงได้ชื่อว่า   ชาตาทิตัทธิต  ใช้ปัจจัยเท่าไร   อะไรบ้าง ?

ตอบ  เพราะใช้  ปัจจัย แทนศัพท์ต่างมี ชาต  ศัพท์ เป็นต้นจึงได้ชื่อว่า  ชาตาทิตัทธิตใช้ปัจจัย  ๓  ตัว คือ  อิม อิย  กิย ปัจจัย

๖.  สมุหตัทธิต หมายความว่ากระไร  มีปัจจัยกี่ตัว  อะไรบ้าง

ตอบ หมายความว่า  ตัทธิตที่ใช้ปัจจัยแทน  สมุห  ศัพท์ ซึ่งแปลว่า ความประชุม มีปัจจัย  ๓ ตัว  คือ กณฺ   ณ  ตา  ฯ

๗.  ฐานตัทธิต  มีปัจจัยกี่ตัว  อะไรบ้าง

ตอบ มี ๑ ตัว  คือ  อีย  ปัจจัย  ฯ

๘.  พหุลตัทธิต มีปัจจัยกี่ตัว  อะไรบ้าง ?

ตอบ มี ๑ ตัว  คือ  อาลุ ปัจจัย  ฯ

๙. ในเสฏฐตัทธิต  มีปัจจัยกี่ตัว   อะไรบ้าง ?

ตอบ มี ๕ ตัว  ตร  อิยิสฺสก  อิย  ตม  อิฏฺ  ฯ

๑๐.  ปัจจัยในเสฏฐตัทธิต  มีเท่าไร ? 

ตอบ  มี ๕ คือ ตร  อิยิสฺสา อิย อิกฺ  ฯ

๑๑.  ตทัสสัตถิตัทธิต  มีปัจจัยกี่ตัว   อะไรบ้าง  ? 

ตอบ มีปัจจัย  ๙ ตัว  คือ  วี  ส  สี  อีก  อี  ร วนฺตุ  มนฺตุ  ณ  ฯ     

๑๒.  ปกติตัทธิต มีปัจจัยกี่ตัว   คืออะไร ?

ตอบ  มี ๑ ตัว  คือ มย  ฯ

๑๓.  ปูรณตัทธิต  มีปัจจัยเท่าไร  อะไรบ้าง ?

ตอบ มี ๕ คือ  ติย   ถ  ม อี  ฯ 

๑๔.  สังขยาตัทธิต  มีปัจจัยกี่ตัว ? 

ตอบ มีปัจจัย ๑  ตัว คือ  ก  ปัจจัย

๑๕.  วิภาคตัทธิต  มีปัจจัยกี่ตัว  อะไรบ้าง ?       

ตอบ  มี ๒ ตัว คือ ธา โส  ฯ

๑๖.  ภาวตัทธิต  มีปัจจัยที่ตัว   อะไรบ้าง ? 

ตอบ  มี  ๖ ตัว คือ  ตฺต  ณฺย   ตฺตน  ตา ณ กณฺ  ฯ

๑๗.  อัพยยตัทธิต  มีปัจจัยกี่ตัว ?  อะไรบ้าง ? นิยมลงในศัพท์พวกไหน  ?  ขอตัวอย่าง

ตอบ  มี  ปัจจัย ๒ ตัว คือ  ถา ถ,  นิยมลงในท้ายสัพพนาม  เช่น  ยถา  ตถา  กถ  อิตฺถ  เป็นต้น ฯ

 

 

อ.ธีรเดช  เลิศแล้ว  ป.ธ.๙

HOME

แก้ไขล่าสุด (วันศุกร์ที่ 15 มิถุนายน 2012 เวลา 11:59 น.)